Witom Wos moi Rostomili!
Po ślonsku godom, myśla i śnia, jak czynsto żartuja: mom ślonskie DNA. Godka ślonsko je dlo mie jak czarowno muzyka.
Polecom Wom książka „ Wihajster do Godki” Barbary Szmatloch, z kieryj żech wyczytała mocki rzeczy o których byda pisać. Czynść z nich pochodzi z tyj publikacji.
Jak sie pomyśla to pierwsze co mie się wspomniało, to wakacje u Ołmy w Świbiu, zwłaszcza te świonteczne.
Świbie to je mało wioska wedle Wielowsi, w kierej boł srogi PGR, kiery już nie istnieje. Moja ołma tam mieszkali i robili w tym PGR. Fest się natargała na polu, nie miała wyjścia , w młodym wieku łostała gdowom z piątkom bajtli i musiała je sama wychować.
Ołma była bardzo robotno, ona tak dbała o nos, bajtli, my radzi przyjeżdżali do niej na śwjynta, czy tak, bez łokazji.
Czynsto byłach jo i moi kuzyni, bo tak sie porobiło mojej familii, że jo miała samych kuzynów, moja jedyno kuzynka, kiero przyszła na świat jak jo boła już dorastającom frelkom i je fest srogo różnica wieku.
Ale zanim ona się urodziła jo i kuzyni rządzili my u ołmy, bawili się, ale i larmowali, bezstóż terozki rozumia czamu oma była szczynślowo, że my już jadymy do dom.
Nie wiam, jak łona to szczymała to larmo. Dziynkuja Ponbóczkowi, co nie boło wtedy Facebooka i żodyn nie zamieścił nic, co my tam kusili.
Ołma mieli ogródek, kiery boł podzielony na tajle. Tam boły rostomaite blumki, stromy owocowe, krzoki z wieprzkami, krzoki śwjyntojanek , warzywa ,wszystko to co niezbyndne. Ołma mieli tyż rabarber, kiery używała do kołocza z posypkom. Jo tyż czynsto lotała omie na ogródek po rabarber abo wieprzki do kołocza.
Kiedyś ołma mi pedzieli: przynieś Johana rabarbru bydam robić ciasto po połedniu. Jo rada poszła, natargałach tego rabarbru, ale żech się szajsła i natargałach nie z raji omy, ale sąsiadki Forajterki.
Forajterka było to starszo kobjyta, obleczono zawdy po chopsku, wjycie, na czorno, z chustkom na gowie. Mała zopaska, tako z czerwonymi różami. Łona chodziła o kryce, na kierej końcu boł taki gumin, coby nie dżistonć. I łona se tak pomaluśku chodziła. A jo się tyj kryki fest boła, nie wiam czamu, ale jo się boła.
Jak sie wydało, co jo natargała rabarbru łod sąsiadki, jo się pomyślała: no ja, Johana, terozki ci sąsiadka wymierzy sprawiedliwość tom krykom!
Strachy na lachy – łona okazała się inkszom osobom, niż jo się myślala, ona sie ze mie lachała.
Ale wracamy do Wielkanocy.
Na tym ogródku o kierym Wom pedziałach naszo oma chowali geszynki od Hazoka. Znaczy oma je rychtowali, a my myśleli, że to nom przynosi hazok.
My lotali po całym ogródku i szukali w krzokach, pod stromami, w dziuplach, bo bele kaj boły poskludzane dlo nos geszynki.
Ołma była praktyczno, nie dowała tego do papiyrzanych tytek, a kiedyś nie boło extra specjalnych taszek na geszynki, oma boroka dowali to do nylonbojtlów, kiere wionzała zwykłom szlajfką. W tych paketach nie boło za bardzo jakichś cudów, bo wtedy były ciynżkie czasy i nic nie boło w sklepach.
Ołma wciepła pora kyjksów, pora bombonów i to takich owocowych, o szokuladkowych to my się mogli pomarzyć. Czasami, jak ftoś kupił lentilki z Czech, oma kożdymu z nos wciepowała po pora sztuk , coby my się radowali.
I powia Wom: to lotanie po ogródku te szukanie tych geszynków to jo do końca życia nie zapomna, przeżycie to boło takie, że nie do sie opisać.
Jak jo terozki widza tych wszystkich młodych z tymi sznupami w mobilniokach, kierzy lotajom , klupiom w wyświetlacze i grajom we te szpile, chytajom pokemony, to mie pieron strzylo. Świat schodzi na psy.
============================================
Terozki opowjiym wom o naszych zwyczajach wielkanocnych, to przeczytałach w książce Pani Szmatloch :Wihajster do godki”.
Kej się kończy post, to kożdy wiy , że trza się spaczyć palma, bo to wjycie, zarozki bydzie Palmowo Abo Letnio Niydziela, różnie to godajom, i trza jom pośwjyncić, bo przeca niepoświęcone to je ino zwykło mietła.
Ale tak richtig jako łona mo być to już mało fto pamjynto. Idymy do sklepu, dajmymy się wciś bele co. A prowda jest tako ,że palmowe gałynzie u nos nie rosnom i nigdy ich sam nie boło, bestóż kożdy się robił palma z tego co urosło w lesie czy na ogródku.
W niekierych miejscach som tyż procesyje z figurom Ponjezuska na yjzlu, każdy niesie palma do kościoła , nie ma tego co jedyn przed drugim sie asi co jego je większo abo gryfniejszo.
Ślonsko palma zawdy nie miała szlajfków, maszków ani papierzanych blumków, boła zielono z żywych HABINÓW, przewiązano końskim rzemieniym i z końskiego bica a to bestóż , coby konie boły tuste i szwarne.
We wielkim tydniu nie godziło się bica nawet tykać, skuli tego, co wtynczas PonJezuska okropnie tym prali.
Palma okryncało się bez drutu i bez małych cwekrów, rostomaicie to boło, jedni mieli po 5 zielezków, bo Ponjezusek mieli tyla ranów kej go powiesili na krzyżu, inksi mieli 7, jak te 7 mieczów boleści, kiere przebiły serce Nojśwjyntszyj Panienki, a niekierzy dowali i 9 zortów habinów.
Zawdy musiała być wierzba, bo to je symbol zmartwychwstania i cosik z kolcoma jak w cierniowej koronie – nadowały się do tego wieprzki abo jałowiec czyli wahold, kokoczyna, kiero była po to by pamjyntać o kokocie, kiery pioł jak się swjynty Pyjter PonJezuska trzi razy zapar.
Niekierzy dowali do palmy śwjyntojonka, bo apostoł Śwjynty Jan wytrwoł pod krzyżym do końca, kalina, lyska (leszczyna), bazie kotki i trzcina.
Pośwjyncono palma zatykało sie za śwjynty obroz, stawiało w łoknie, abo zanosiło na góra coby w chałupa pieron nie strzelił. Robiło się małe krzyżiki, kiere niosło się potym do chlewika, jak się trzymało gadzina i wieprzki, niesło sie do ogródka, na pole, a nawet pod „grubiany” i „huciany” płot by pola uchronić od tamtejszych smrodów.
Niekierzy łykali zamkowe bazie, coby jich nie bolało garło, i wielkanocne jodło jym nie zaszkodziło. Ale nojpryndzyj zaszkodzić mogło to łykanie i żodyn dzisiej tego nie robi.
Niewiela z tego wszystkiego dzisio zostało, każdy patrzy, coby gibko porzykać, niy stoć dugo w raji do suchatelnice i pylo do chałpy, bo przeca rolszinka trza szykować, jajca pomalować, i upiec kołocze.
Czasym trza dować pozór na bajtli, kej ich bierymy do pomocy.
W książce „Wihajster do Godki” znodłach śmjyszno opowiastka.
Tatulek autorki łosprawioł, że matulka mu kazali zanieś do piekorza „pora” blachów kołocza”. Ale łon mioł co inszego do roboty, trza było grać w fuzbal, ścigać się z kamratami na kole. Toż szczeloło mu do gowy, coby te kołocze zawjyź na kole bo bydzie warciyj. Wszystko by się udało, ale jak jechał nazot z upieczonymi kołoczoma, dziżstnął i upieczone kołocze wylondowały na ziymi.
Boł się przyznać, powciepowoł kołocze nazot do blachów, wartko skludził do spiżarnie. Na szczynście żodyn się nie kapnął, ino mamulka biadała na Piekorza, co jiy dosuł do kołoczów maku i to bez pytanio!
Wielgi tydzień, czytałach w ksionżce Wihajster do godki, cytujam wybiórczo.
Ludzie wierzyli, ze we Wielgi tydzień Tyn kiery akurat umre pójdzie prosto do nieba.
W Wielgi czwartek downi wszyndy, a terozki ino w kościele zamiast zwonów i zwonków słychać klekotki. Najwjyncyj za bajtla my się dziwowali, kej farorz chopom mył nogi i to we kościele. My się zarozki skapli, że to je na niby, bo nie boło waszpeka z mydlinoma a chopy ino seblekali fuzekle, pora kropków wody im na nogi kapło i po wszystkim.
Wielgi Piontek to boła wielgo żałoba. Dziyń zaczynało się lod mycio w rzyce abo krzykopie tak zwanom cichom wodom. A bestóż godało się na nia cicho, bo nie wolno boło przy niej godać. A jakby ftoś wtynczos choby kichnął, mioł przekichane cołki rok.
Nie chodziło ło to, coby sie obmyć z marasu, ale chronić przez złem. I nie wolno się obcirać żodnym hańtuchem, cołko woda mo sama wyschnąć.
Jak ludzie wyleźli z zimnyj wody, czynśli się choby osiki i coby nie dostali fibru, ani nie zaczli kucać, musieli wypić kieliszek gorzałki. Ale żodyn się z tego nie radowoł, bo to boł sznaps z korzyniów tataraka i boł łostry i gorzki choby piełun, bo przeca PonJezuska tyż pojyili łoctym zmieszanym ze żółciom. Ale pamjyntejcie, pić w Wielgi Piontek to grzych bardzo ciynżki.
My w doma szykowali w piątek jajca , kiere my warzyli w łupinach cebuli. Potym my je wyciągali, pora z nich my brali i skrobali brzytwom rozstomaite wzory: hazoki, blumki, insze wzorki z symbolami świąt. Potym my pora wsadzali do śwjyncynio. Czynść łostowała, coby potym dać chłopcom kierzy przychodzili w Lany Poniedziałek czyli śmigus dyngus obloć dziołchy.
W sobota się szło do kościoła pośwjyncić te jajca i inksze jodło. Szło się tyż ucałować stopy PonJezuska leżacego we grobie. Downoyj małe bajtle dostowały tytki z bombonami zarozki po tym kej ucałowały PonJezuskowe stopy. Bombony one brały do dom.
Moja mamulka szykowali na śwjyncone koszyk, w kierym boły: pomalowane jajca, baranek z ciasta, sznitka chleba, kąsek wusztu, krzon, sól, masło, a niekierzy dowajom apfelzina abo jabko.
To wszystko potym jymy na frisztiku wielkanocnym w Niedziela. Do tego je bioły wuszt, żur ślonski z omastom ze boczku no i jajca. Wszystko to na fest wybiglowanym białym tisztuchu.
Na mitag wielkanocny fest się dogodzomy, kożdy nieroz pomaszkeci,ale trza dować pozór, coby nas nie wziyni za maścibrzuchów, bo Tyn Wielgi spust może się skończyć wezwaniem karytki i mogom w lazarycie wszystkie jodło z basa wyplompać, a przeca to by boła fest gańba, pra?
Co jymy na tym mitagu: nudelzupa, rolszinki, krance rusztu, niekierzy szykują puty, ale u nos zawdy boły gumiklyjzy z zołzom, rolada i modro kapusta.
Po mitagu robimy bonkwawa, ku tymu maszkety :szpajza, babówki, zisty z bakpulwrym, kołocze z posypkom.
We drugie śwjynto abo się do kogoś szło, abo goście byli u nos. To je najmokrzejszy dziyń w roku.
I nareszcie mieli my czas poasić się geszynkami, kiere my dostali, poza tym chłopcy wahtowali i filowali za frelami, kiere chcieli łobloć. A że kiedyś nie boło plastikowych flaszków, to wciepowali je do stawu, rzyki, a tam kaj nie boło wody, mieli narychtowane ajmry z wodom abo giskany.
Kożdo dziołcha chciała coby jom poloć i dowała kruszonka.
U nos miastowych boło inaksij baby się oblywało wodom kolońskom, i ciynżko pedziec, co boło gorsze. Kiedyś unkel przyszoł z wodom , kiero wynaleźli jeszcze za staryj Polski kiero nazywała sie Przemysławka, abo inszy przyniósł woda Derby. Jedyn Somsiod kupił parfim Być może.
Jak to się wymieszało, to łachy woniały dwa tydnie, a smrodu ciężko było wylutować w doma.
W drugi dziyń świąt były tyż insze atrakcje, jak kulanie jajec z góry, po piochu abo desce. Inksze zawody było klupanie się kruszonkami, Tyn fto łostoł z całom, wygrywał.
We wtorek był babski śmigus, i dziołchy łoblywały chłopców.
Na koniec przytocza wspaniało anegdota o Hazoku kiero pochodzi z książki Barbary Szmatoloch.
Na Ślonsku skiż Wielkanocy bajtle miały dwa razy uciecha: roz jak dostowały geszenki od hazoka, o kierych wspomniałach na początku mojej opowieści, a drugo uciecha, jak zjadały te hazoki z szokulady.
Autorka opedziała, jak w 1939 roku jej ołma dostała od ciotki Trudy srogiego i zawiniyntego w cylofanpapiyr hazoka. Mioł na karku szlajfka i zwoneczek. Po świntach skludziła go do bifyja za szyba. Matulka autorki – Gryjtka filowała na niego durchś i chciała tak go trocha zjeść, coby się żodyn nie skapnoł, myślała, że może ugryź uszy, Abo pukel , taki miała na to lust.
I tak by długo stoł w tym bifyju, keby w ta historia nie wmieszła się wojna.
1 września wybuchła wojna i zdowało się że w doma nikogo nie obchodzi los szokuladkowego hazoka. Gryjtka, jak to mały bajtel – fest się tropioła o jego los, coby nie wpodł w rynce wroga.
A jak posłyszała, że Niymce przydom do dom, bo ołpa boł przy ślonskim powstaniu, to nie boło chwile do stracynio.
Łotwarła cylofan, szuszczynio nie boło słuchać w doma, bo boło larmo. Na pierwszy łogiyń poszły dakle czyli uszy, potym Hazok stracił gowa, pukel i zadek. Gryjtka jadła go tak wartko, bo wszyscy godali , że Niumce som już blisko.
Do końca życie spominała tego przedwojennego hazoka, i smak szoku lady kierym Se osłodziła Tyn straszny dziyń.
Moi Rostomili, mom nadzieja, że wom się podobało, wyboczcie fyljery.
Wszystkim życza spokojnych Świont, mocki zdrowio, srogich geszynków łod hazoka, mokrego dyngusa!
Johanka
Polecom moja recynzjo ksionżki Barbary Szmatloch, fioletowe fragmynty opowieści powyżyj są opracowaniami z treści pochodzącymi z tyj ksionżki.
